Korytarz Północno-Wschodni drogą do odnowy NATO

Wokół przyszłości NATO krążą dziś nieustanne spekulacje na temat tego, czy Stany Zjednoczone opuszczą Sojusz. Prezydent Trump wielokrotnie krytykował europejskich sojuszników, uznając ich za nieistotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego USA, a samo NATO nazwał „papierowym tygrysem”. Podobnie, u części jego twardego elektoratu coraz wyraźniej widać antyeuropejskie nastawienie.

Jest ono zrozumiałe, gdy postrzega się Europę Zachodnią jako jadącą „na krzywy ryj” za amerykańskie pieniądze, ale pozostaje rażąco niesprawiedliwe wobec sojuszników z nordycko-bałtyckiego Korytarza Północno-Wschodniego – w szczególności Finlandii, Szwecji, Polski i państw bałtyckich – które od zawsze inwestowały we własną obronność.

Te przejawy urazy, frustracji i gniewu są realne i nadal będą rzutować na relacje transatlantyckie. Staje się coraz bardziej jasne, że NATO w kształcie, jaki znaliśmy, wyczerpało swoją formułę. Bez zasadniczych zmian w sposobie, w jaki Stany Zjednoczone współpracują z europejskimi sojusznikami, Sojusz może po prostu zaniknąć.

Jednak mimo wzajemnych oskarżeń płynących z Waszyngtonu – zwłaszcza od czasu, gdy wojna z Iranem dolała oliwy do ognia w i tak już napiętych stosunkach transatlantyckich – oraz mimo rosnącego wzburzenia europejskiej opinii publicznej krytyką z Ameryki, obie strony zdają sobie sprawę, że NATO wciąż pozostaje kluczowym mnożnikiem siły (force multiplier) dla USA oraz fundamentem europejskiej strategii obrony i odstraszania w regionie Atlantyku.

Nawet przy tak ostrej krytyce Sojuszu ze strony administracji Trumpa, rzeczywistość jest taka, że USA potrzebują europejskich sojuszników – choćby po to, by móc projekować swoją siłę na Północny Atlantyk, Daleką Północ, Bliski Wschód i Afrykę. Z kolei Europa polega na Ameryce w kwestii swojego bezpieczeństwa, ponieważ bez udziału USA w NATO będzie miała trudności z samodzielną obroną przez co najmniej kolejną dekadę, nawet jeśli wywiąże się ze wszystkich swoich obecnych zobowiązań w zakresie wydatków na obronność.

Obecne zawirowania w NATO nie wynikają wyłącznie z nieprzewidywalnego stylu rządzenia Trumpa, który trzyma sojuszników i adwersarzy w niepewności co do kolejnego kroku Ameryki. NATO mierzy się z głębokimi wyzwaniami, ponieważ postrzeganie zagrożeń w Europie nie odpowiada już założeniom, które kształtowały Sojusz podczas zimnej wojny. Ponadto struktura sił USA i ich historyczne bazy w Europie, zwłaszcza w Niemczech, nie tworzą już spójnego, jasnego obrazu geostrategicznego.

Aby sojusze były wiarygodne i skuteczne, muszą odzwierciedlać wspólne interesy i zbieżne postrzeganie zagrożeń. To właśnie ta wspólna wizja zagrożenia i nadrzędny cel, jakim było odstraszanie Związku Sowieckiego i jego satelitów, legły u podstaw silnych więzi transatlantyckich, które przez dziesięciolecia utrzymywały NATO w jedności, sile i wiarygodności.

Jednak od czasu zakończenia zimnej wojny przepaść między starą strukturą sił i baz wojskowych USA a nową, postkomunistyczną geopolityką zaczęła się pogłębiać, napędzana zmianami granic i rozbieżnymi ocenami ryzyka. Europie trudno było znaleźć wspólny mianownik, gdy jej krajobraz uległ tak radykalnym zmianom – w wyniku rozpadu ZSRR, zjednoczenia Niemiec, a przede wszystkim kolejnych fal rozszerzenia NATO, które całkowicie przeformatowały mapę geostrategiczną kontynentu.

W efekcie 30 europejskich sojuszników musi dziś radzić sobie w nowym regionalnym środowisku bezpieczeństwa, w którym położenie geograficzne bezpośrednio determinuje zarówno zagrożenia, jak i żywotne interesy każdego państwa – a wszystko to dzieje się w czasie, gdy USA wycofują się z roli lidera wyznaczającego kierunki i priorytety na kontynencie.

Szansa w dobie kryzysu i globalnych zagrożeń

Obecny kryzys NATO stwarza realną okazję do dyskusji nad jego adaptacją do nowych realiów, zwłaszcza że przywrócenie konsensusu i wiarygodnego odstraszania w regionie euroatlantyckim jest już dawno spóźnione.

Choć na szczycie w Wilnie w 2023 roku poczyniono pewne postępy poprzez zatwierdzenie trzech planów regionalnych, Sojusz musi wnikliwie ocenić te nowe realia nie tylko w skali Europy, ale i całego świata.

Stany Zjednoczone stoją dziś w obliczu wyzwań ze strony „Osi Dyktatur” – nieformalnego sojuszu Rosji, Chin, Iranu i Korei Północnej. Dzieje się to w czasie, gdy amerykański budżet obronny jest o połowę niższy od średniej z okresu zimnej wojny, armia jest o połowę mniejsza, a zdolność do prowadzenia pełnoskalowej wojny konwencjonalnej ogranicza się do jednego głównego i jednego pomocniczego teatru działań wojennych.

Jednocześnie regionalna równowaga sił w Europie, na Bliskim Wschodzie, Półwyspie Koreańskim i w regionie Indo-Pacyfiku staje się coraz bardziej krucha. Przy długu publicznym USA przekraczającym 39 bilionów dolarów i kosztach jego obsługi, które przewyższają już krajowy budżet obronny, Ameryka pilnie potrzebuje takiego sojuszu NATO, który odciąży jej siły, wzmocni obronę Europy i pomoże ustabilizować sytuację fiskalną samych Stanów Zjednoczonych.

Waszyngton ma przed sobą trzy główne ścieżki dotyczące przyszłości NATO:

1. Utrzymanie obecnego kursu i ryzyko marginalizacji Sojuszu, aż stanie się on bezużyteczny;

2. Całkowite wycofanie się, czym groził Donald Trump;

3. Zreformowanie sposobu współpracy z sojusznikami z NATO, przedefiniowanie priorytetów i reorganizacja struktury sił USA w celu skutecznej ochrony Europy i zabezpieczenia amerykańskich interesów.

Pierwsza opcja oznacza powolne dogasanie NATO; druga wiąże się z natychmiastowym demontażem Sojuszu przez decyzje USA.

Bez amerykańskiego parasola nuklearnego, zaawansowanych zdolności operacyjnych i kluczowego wsparcia technologicznego NATO po prostu przestałoby funkcjonować – bez względu na to, ile nowych Koncepcji Strategicznych zostanie spisanych i ile szczytów NATO się odbędzie.

Choć prezydent sugerował możliwość wycofania się USA z NATO, dążąc jednocześnie do zakończenia konfliktu na Ukrainie i zresetowania relacji z Rosją,

główne strategiczne wyzwanie dla Stanów Zjednoczonych pozostaje niezmienne: niedopuszczenie do tego, by jakiekolwiek wrogie mocarstwo, a zwłaszcza Rosja, zdominowało Europę i uderzyło w bezpieczeństwo transatlantyckie.

W tym kontekście, dziś bardziej niż kiedykolwiek, decyzje o przyszłych relacjach Ameryki z Europą zależą od ogólnej kondycji gospodarczej i społecznej kraju oraz od jego zdolności do powstrzymania dalszego zadłużania się. Będą one również zależeć od gotowości Waszyngtonu do ponownego uznania realiów geopolitycznych, które od dawna kształtowały politykę bezpieczeństwa USA.

Zaledwie jeden rok drugiej kadencji Prezydenta Trumpa przyniósł trwałą zmianę w relacjach transatlantyckich. Przełożyło się to zarówno na pozytywne impulsy w postaci wzrostu europejskich wydatków na obronność, jak i negatywne skutki, jako że nazbyt napastliwa retoryka ze strony Waszyngtonu wystawiła więzi transatlantyckie na ciężką próbę.

Nowa strategia hemisferyczna administracji Prezydenta Trumpa uderzyła już mocno w dwa filary relacji transatlantyckich:

• Pierwszy to kurczące się zasoby, zwłaszcza siły konwencjonalne, które Stany Zjednoczone mogą rozmieścić w przypadku ataku na europejskich sojuszników;

• Drugi to spójność polityczna wewnątrz samego Sojuszu pod przywództwem USA, obejmująca wsparcie ze strony państw-gospodarzy oraz zwiększenie wkładu sojuszników we wspólne odstraszanie i obronę.

Korytarz Północno-Wschodni drogą do odnowy NATO

Sytuacja stała się jeszcze trudniejsza na tle tarć wokół faktu, że Europa nie pomogła Stanom Zjednoczonym w odblokowaniu Cieśniny Ormuz i ogólnie odcięła się od amerykańskiej kampanii wojskowej przeciwko Iranowi. Ta zmiana, wymuszona twardą rzeczywistością budżetową w USA, oznacza, że w miarę jak pierwszy filar staje się coraz bardziej ograniczony, to na Europejczykach spocznie odpowiedzialność w ramach NATO za podtrzymanie drugiego filaru poprzez zapewnienie większości sił konwencjonalnych na tym teatrze działań.

Pytanie nie brzmi zatem, czy NATO pozostanie sojuszem skupionym wokół USA, czy też przesunie się w stronę ram bezpieczeństwa kierowanych przez Europę z pewnym wsparciem USA. Chodzi o to, czy NATO zdoła się zaadaptować i utrzymać USA w swoim jądrze, zapewniając wiarygodność odstraszania nuklearnego (którego Europa nie jest w stanie sama sobie zapewnić), czy też ulegnie fasadowości i ostatecznie się rozpadnie.

Korytarz Północno-Wschodni  jako nowy środek ciężkości

Polityką Stanów Zjednoczonych wobec NATO powinno kierować nowe podejście, zakładające, że odstraszanie można wzmocnić, a wiarygodność transatlantycką ocalić, skupiając amerykańskie wysiłki operacyjne tam, gdzie są one najbardziej efektywne: w „Korytarzu Północno-Wschodnim”, obejmującym Norwegię, Szwecję, Finlandię, państwa bałtyckie i Polskę.

Koncepcja ta bazuje na założeniach wdrażanych sukcesywnie od 2022 roku, takich jak wzmacnianie wschodniej flanki NATO, a zarazem opiera się na fundamencie, że integracja krajów nordyckich diametralnie podnosi zdolności obronne Bałtów i rozszerza wiarygodne odstraszanie na europejską Daleką Północ, łącząc ją z Arktyką i amerykańskimi priorytetami hemisferycznymi.

Państwa Korytarza Północno-Wschodniego identycznie postrzegają zagrożenie ze strony Rosji, w związku z czym bezwzględnie dbają o odpowiednie finansowanie swojej obrony, aby odstraszanie było skuteczne, a w razie jego niepowodzenia – by każda rosyjska inwazja mogła zostać powstrzymana i odparta.

Za takim podejściem przemawiają twarde racje geostrategiczne. Korytarz Północno-Wschodni mierzy się z trzema głównymi wyzwaniami:

1. Geografią państw bałtyckich, która czyni je bezpośrednio podatnymi na rosyjską presję i potencjalne kierunki uderzeń;

2. Szlakami morskimi Arktyki i Północnego Atlantyku, kluczowymi dla handlu USA i Europy oraz dla planów przerzutu amerykańskich posiłków;

3. Nową, fundamentalną rolą Polski jako głównego lądowego węzła logistyczno-obronnego dla wschodniej flanki NATO.

Skupienie strategii NATO na Korytarzu Północno-Wschodnim przynosi szereg korzyści w odpowiedzi na te problemy.

Po pierwsze, podnosi wiarygodność odstraszania całego NATO – jeśli bowiem granice najbardziej zdeterminowanych sojuszników nie będą mogły być obronione, zagrożony jest cały Sojusz.

Po drugie, pozwala optymalnie wykorzystać niezwykle wysokie zdolności wojskowe tego regionu, zwłaszcza potężną konwencjonalną artylerię Finlandii (największą w Europie) oraz duże, nowoczesne i stale rozbudowywane siły pancerne Polski.

Po trzecie, obejmując zarówno domenę morską, jak i lądową, podejście to rodzi realną synergię między nimi. W tym układzie floty szwedzka i norweska odegrałyby kluczową rolę w blokowaniu ewentualnych postępów Rosji na morzu, podczas gdy Finlandia ze swoimi zdolnościami mobilizacyjnymi oraz Polska z dużym potencjałem ludnościowym i rekordowymi wydatkami na obronność stanowiłyby rdzeń sił lądowych.

Plan ten integruje również siły powietrzne Korytarza, wykorzystując obecne zasoby maszyn czwartej generacji i przygotowując się na masowe wprowadzenie myśliwców F-35, które Polska i Finlandia dołączą do floty posiadanej już przez Norwegię. Wykorzystuje on także inwestycje tych krajów w bezzałogowe drony (UAV) i platformy w pełni oparte na sztucznej inteligencji (AI), gdzie ich silny sektor komercyjny i fundusze private equity mogą posłużyć do rozwijania wspólnych systemów podwójnego zastosowania (cywilno-wojskowego).

Skuteczna amerykańska strategia dla Północnego Wschodu wymagałaby jednak fundamentalnej zmiany w sposobie, w jaki Waszyngton angażuje się w NATO. Wiąże się to z przemodelowaniem kluczowych partnerstw i przewartościowaniem roli dawnej infrastruktury baz wojskowych w Europie. Wymagałoby to również natychmiastowych inwestycji w zaawansowane zdolności wsparcia logistycznego i operacyjnego, dedykowane specjalnie dla tego Korytarza.

Priorytetem powinny stać się zdolności podwodne ze wskazaniem na walkę z okrętami podwodnymi (ASW), integracja systemów rozpoznania (ISR), koordynacja uderzeń dalekiego zasięgu w całym regionie, odporne systemy dowodzenia i kontroli (C2) oraz skuteczna obrona powietrzna i przeciwrakietowa (AMD).

Aby wdrożyć tę strategię, USA musiałyby rozmieścić magazyny broni, sprzętu i amunicji (prepositioning), a co najważniejsze – przejść do stałego bazowania wojsk, lokując co najmniej jedną brygadę w Finlandii lub państwach bałtyckich oraz dwie brygady w Polsce.

Siły te powinny zostać przeniesione ze swoich obecnych baz w Niemczech w celu wzmocnienia samej linii frontu i stworzenia wiarygodnego systemu odstraszania USA i NATO – co jako autor konsekwentnie postuluję od 2022 roku.

Mobilność wojskowa i wyzwania infrastrukturalne

Nowa strategia USA dla NATO będzie wymagała potężnych inwestycji w mobilność wojskową na osi Północ-Południe. Obecnie większość infrastruktury w regionie ma charakter postimperialny i jest zorientowana na osi Wschód-Zachód.

Biorąc pod uwagę, że sama wschodnia granica Finlandii wydłuża linię frontu, której NATO musi bronić, o kolejne 830 mil, mobilność wojskowa staje się kluczem do skutecznego podejścia regionalnego. Większość inwestycji w infrastrukturę mobilności wzdłuż flanki powinna być realizowana pod przewodnictwem sojuszników z Korytarza Północno-Wschodniego.

Modelowym przykładem takiego innowacyjnego podejścia jest realizowany przez Polskę projekt Centralnego Portu Komunikacyjnego (CPK) – wielkiego węzła lotniczego powiązanego z siecią kolei i dróg szybkiego ruchu, umożliwiającego błyskawiczny, sprawny transport i tankowanie.

Tego typu inwestycje powinny zostać powielone w Norwegii, Szwecji, Finlandii i krajach bałtyckich, aby realnie skrócić czas przerzutu posiłków, przy czym połączenia kolejowe, zwłaszcza w polskim projekcie CPK, muszą być od początku projektowane z myślą o potrzebach wojska.

Stany Zjednoczone powinny wypracować z sojusznikami z Korytarza Północno-Wschodniego szczegółowe, wspólne plany zamknięcia przejść morskich na linii GIUK (Grenlandia-Islandia-Wielka Brytania) oraz Morza Norweskiego, chroniąc transatlantyckie linie komunikacyjne. Działania te wspierałyby zorientowaną na półkulę zachodnią strategię obronną USA poprzez lepsze dopasowanie zasobów NATO do obrony terytorium samej Ameryki.

Plany te obejmowałyby m.in. koordynację zintegrowanego systemu obrony powietrznej i przeciwrakietowej (AMD) dla europejskiej Dalekiej Północy i regionu Morza Bałtyckiego. W połączeniu z odporną infrastrukturą bazową – zarówno amerykańską, jak i sojuszniczą – Korytarz Północno-Wschodni mógłby szybko zwiększyć swój potencjał do stworzenia potężnej zapory obronnej przeciwko rosyjskim prowokacjom i wtargnięciom.

Taka metoda byłaby znacznie bardziej efektywna kosztowo niż utrzymywanie obecnego układu baz. Co więcej, aby plan dla Korytarza Północno-Wschodniego się powiódł, USA i NATO muszą opracować i regularnie ćwiczyć konkretne scenariusze misji wojennych dla tego korytarza – niećwiczone zdolności pozostają bowiem jedynie deklaracjami na papierze.

Bieżące programy manewrów powinny kłaść nacisk na wsparcie przez państwa-gospodarzy (HNS), przyjmowanie i organizowanie sił, ich ruch w kierunku frontu, a przede wszystkim na płynne, zintegrowane wskazywanie celów (targeting) z wykorzystaniem manewru danymi w widmie elektromagnetycznym 4 GHz.

Kluczową oszczędnością dla Stanów Zjednoczonych jest to, że wymagany poziom zaangażowania stanowiłby ułamek tego, co było konieczne podczas zimnej wojny, podczas gdy wypracowane synergie z nawiązką zrekompensowałyby redukcję liczebną sił.

Analiza ryzyka i bilans zysków

Rzecz jasna, żadne rozwiązanie strategiczne nie jest wolne od ryzyka i strategia Korytarza Północno-Wschodniego nie stanowi tu wyjątku. Pierwsze ryzyko ma charakter polityczny: przyjęcie tego kursu mogłoby stworzyć Europę „dwóch prędkości” wewnątrz NATO, gdzie sojusznicy z Południa i Zachodu czuliby się pominięci i zmarginalizowani, co skomplikowałoby wewnętrzną politykę Sojuszu.

Problem NATO „dwóch prędkości” można by częściowo rozwiązać poprzez przesunięcie obecnej infrastruktury w Europie, zwłaszcza w Niemczech, w kierunku zadań szkoleniowych, logistycznych i wsparcia, przy jednoczesnym inwestowaniu w zaplecze logistyczne wschodnich Niemiec, bliżej granicy z Polską. Przy silnym przywództwie USA i bliskiej współpracy sojuszników taka zmiana nie byłaby wadą, ponieważ – podobnie jak Republika Bońska w czasie zimnej wojny – Polska nie jest dziś zapleczem, lecz głównym lądowym bastionem NATO na styku z zagrożeniem.

Strategia USA dająca priorytet Korytarzowi Północno-Wschodnemu jako nowemu środkowi ciężkości NATO mogłaby również zaostrzyć rywalizację o amerykańskie zasoby. Kluczowe systemy wsparcia dla Korytarza pokrywałyby się bowiem z potrzebami regionu Indo-Pacyfiku, co wymagałoby żelaznej hierarchii ważności i koordynacji przed podjęciem decyzji o ich alokacji.

Krytycy mogą również argumentować, że tak radykalne przesunięcie priorytetów NATO mogłoby wpłynąć na zarządzanie eskalacją konfliktu – jeśli koncentracja USA i NATO na Korytarzu zostanie odczytana przez Rosję jako przygotowania do bezwzględnego uniemożliwienia jej dostępu do obszaru (A2/AD), Moskwa może odpowiedzieć asymetryczną presją kryzysową (tzw. Faza Zero), co potencjalnie mogłoby doprowadzić do pełnoskalowej konfrontacji.

Na koniec, strategia ta zależy od tego, na ile realne i wiarygodne okaże się zaangażowanie Europy w odbudowę własnej bazy przemysłowo-obronnej i podnoszenie gotowości bojowej. Bez tego Korytarz Północno-Wschodni byłby jedynie kruchą tarczą dla NATO, która wręcz prowokowałaby Rosję do przetestowania jej wytrzymałości w dowolnym momencie.

Co najważniejsze, przeniesienie amerykańskich priorytetów w NATO na Korytarz Północno-Wschodni ogniskuje potencjał odstraszania dokładnie tam, gdzie jest on najbardziej potrzebny, i bezpośrednio wiąże zasoby USA z wiarygodnością całego Sojuszu.

Podejście to traktuje odstraszanie jako operację zakorzenioną geograficznie w punkcie styku, a sieć stałych amerykańskich baz wzdłuż północno-wschodniej flanki dawałaby sojusznikom jasny sygnał, że Waszyngton w pełni legitymizuje ich wysiłki na rzecz wzmocnienia obronności NATO.

Zbieżność interesów USA i sojuszników ma fundamentalne znaczenie dla powodzenia strategii Korytarza Północno-Wschodniego.

Wejście Szwecji i Finlandii do planowania obronnego NATO diametralnie zwiększa głębię strategiczną i elastyczność operacyjną obrony państw bałtyckich dzięki bezpiecznemu zapleczu, lotniskom, opcjom rozproszenia sił amerykańskich i europejskich oraz jasno wytyczonym lądowym korytarzom manewrowym.

Polska odgrywa w tej strategii rolę kluczową (pivotal), będąc jedynym krajem NATO na wschodniej flance zdolnym do zapewnienia odpowiedniego zaplecza logistycznego, siły bojowej i wojskowej oraz ciągłości zaopatrzenia w potencjalnym konflikcie z Rosją.

Krótko mówiąc, przy odpowiedniej koordynacji i finansowaniu w ramach planów regionalnych NATO, Korytarz Północno-Wschodni może stać się najbardziej spójnym i efektywnym obszarem operacyjnym Sojuszu, łączącym wspólne interesy z realnymi zagrożeniami i nadającym temu żywotnemu przymierzu zupełnie nowy sens istnienia.